{"id":1068,"date":"2017-11-11T14:17:39","date_gmt":"2017-11-11T13:17:39","guid":{"rendered":"http:\/\/blogs.deia.com\/arca-de-no-se\/?p=1068"},"modified":"2017-11-12T09:06:51","modified_gmt":"2017-11-12T08:06:51","slug":"txantxangorriak-eta-gure-zoriontasuna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/2017\/11\/11\/txantxangorriak-eta-gure-zoriontasuna\/","title":{"rendered":"Txantxangorriak eta gure zoriontasuna"},"content":{"rendered":"

\"\"<\/a><\/p>\n

Seg\u00fan las creencias populares vascas es a partir de hoy, 11 de noviembre, San Mart\u00edn, cuando comienzan a dejarse ver y cantar como nunca los petirrojos. Son asimismo son portadores de la buena suerte y la abundancia. Era tan arraigada la devoci\u00f3n pagana que les rend\u00edamos que hasta la Iglesia tuvo que generar unas serie de relatos legendarios para hacerlo suyo e integrarlo disimulado dentro de su credo. Tampoco ning\u00fan otro animal ha sido usado como s\u00edmbolo \u00abde lo nuestro\u00bb por los vascos como el petirrojo. Algo hay…<\/em>
\n\"\"<\/a><\/p>\n

Euskal lexikoari erreparatuta, badirudi behialako euskaldunentzat urtaro bi baino ez zeudela: uda eta negua. Uda,<\/strong> naturak bizipoza nabarmentzen zuen tartea zen, luzea, argiari lotua eta bere iraupen luzeagatik, barne-zatiketa bat onartzen zuena: hastapenari \u00abudaberria\u00bb esaten zitzaion eta amaierari \u00abudagoiena\u00bb edo \u00abudazkena\u00bb.<\/p>\n

Bestalde, negua<\/strong> genuen urtaro laburrena, iluna, bizitzarik gabekoa, \u00abbeste parteko\u00bb izaki maltzurren indarraldia, heriotzaren erresuma. Negu hura, zantzu guztien arabera, oraingo egunotan hasten zen, urri-azaro bitarte honetan: San Simon eta San Juda egunean herri-tradizioaren arabera, arimen gaua (Halloween),<\/em> gaztainen jaiak, gaurko San Martin… dena da bat, dena dago loturik.<\/p>\n

Baina, aldi berean, heriotza nagusi zuten garai hartan, euskaldunon biziraupenerako esperantza guztiak biltzen zituzten haziak ereiten ziren. Harrezkero, patua aldeko izatea besterik ez zen behar: ezinbestez, \u00abazaro, azaro, erein eta itxaro<\/em>\u00bb dio herri-esaera zaharrak, etsia hartuta.<\/p>\n

Une horretantxe, zortea gurekin edonola aliatu behar genuenean, augurio oneko adierazleak agertzen ziren… los p\u00e1jaros de buen ag\u00fcero<\/em>, \u00abzori onak\u00bb, zoriona<\/strong>… Gure alde eduki behar genituen, zaindu, poztu, haiek zekartelako guk behar genuen esperantza.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Eta txori horien artetik esanguratsuena txindorra da, gure txantxangorria, euskaldunok horrenbeste miretsi izan dugun txoritxoa, nekatu arte \u00abgeurearen\u00bb ikurtzat erabili izan duguna. Azkena, Euskararen txantxangorria<\/em><\/a> mega kanpaina instituzionala.<\/p>\n

Zer dela eta hain guretar eta barneraturik sentitzea? Ba, gure arbaso urrun haien ikuspegitik \u00abzeruak\u00bb \u2013ezezagunak, gizakiaz gaindiko ahalmenek\u2013 bidaltzen zizkielako txindorrak. Gaur egun badugu azalpen zientifikoa: behin neguko hotzak iritsita txori horiek migratzen dute Ipar Europatik gure latitudeko lurretara. Orduan, bat egiten dute hemen bizi direnekin eta kanpotik datozenek.<\/p>\n

Eta euren txorrotxio ederrak inoiz baino gehiago hasiko gara entzuten oraingo egunotan. Ornitologoek ondo dakite norberaren lurraldea babesteko jartzen direla kantari, lur espazio horrek jabea duela adierazteko bestelako txindor arrotzei. Baina lehengo gizakiek interpretatzen zuten zortea zekartela eta harekin batera bizia gozagarriagoa bihurtzeko egiten zizuztela abesti paregabe haiek.<\/p>\n

Nire eskualdean, \u00abmatxin\u00bb<\/em> edo \u00abmatxintxu\u00bb<\/em> esaten zaie txindorrei. Baita erdaraz ere: \u00abanda un matxintxu<\/em> sin parar de cantar\u00bb. Ez diegu sekula ere \u00abpetirrojo\u00bb<\/em> edo antzekorik entzungo baserritarrei. Dakigunez, matxin<\/em> \u00abMartin\u00bb pertsona-izenaren euskal hipokoristikoa da, lagunartean edo familian erabiltzeko aldakia.<\/p>\n

Baliteke bestalde \u00abmatxin\u00bb<\/em> izendapen horrek zerikusi zuzena izatea San Martin egunarekin, azaroak 11, tradizioz, egun horren inguruan hasten direlako gure artean ugaltzen (Ipar Europatik datozelako txoriok) eta suharki kantatzen. Beste aukera etimologiko bat da, aspaldiko burdinolekin lotzea, olagizonek \u00abmatxin\u00bb<\/em> goitizena ei zutelako. Euren txioek antza handia dute langile haien mailukaden soinuarekin. Arrazoi beragatik, txan-txan-txan<\/em> egiten dutelako, hartuko zuten \u00abtxantxangorri\u00bb<\/em> izena. Bizkaian erabiltzen den \u00abtxindor\u00bb<\/em> hitzak, aldiz, bular gorriarekin du zerikusia \u00abbegitxindor\u00bb, \u00abtxondor\u00bb eta antzekoen antzaz. Eta oraindik ere badira bestelako izenak: papargorri, labe-txori…<\/em><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Txori hau ondasun- eta oparotasun-eramaile moduan hartzea zaharra izango da Euskal Herriko kulturan, oso. Gerora kristautasunak bereganatu \u2013desjabetu\u2013 zuen eta herri-sinesmenak bere estetikara egokitu zituen. Nire etxean, esate baterako, beti kontatu izan digute txepetxak kaka egin zuela Jesukristoren gurutzean \u2013txepetxa txori mota bat da, zoritxarraren adierazlea\u2013\u00a0 eta txantxangorriak garbitu, bere kidearekin haserre jarri eta guzti. Geroztik bata madarikatua bizi da gauza txarrak bereganatzen eta, bestea, gure txindorra, bedeinkatua, eta ondasuna ekartzen digu gizakioi. Zeresanik ez, ez da horrelakorik aipatzen Biblia<\/em>n, nire amak behin eta berriz \u2013hari lehenagokoek egin zioten moduan\u2013 ziurtatuko didan arren.<\/p>\n

Beste noizbait entzun izan dut, Jesusi buru-koroako arantzak kendu zizkiola mokoka edota bere bularraren kolorea Jesusen odolak eman ziola, hilzorian zela gurutzean, tanta bat erori zitzaiola, han, bere ondoan, kanturik goxoenez mina arindu nahi zionean. Geroztik bedeinkatuena da txantxangorria txori guztien artetik.<\/p>\n

Jesusen odolaren tantaren uste hori berori ere, ezaguna da oso Ingalaterrako folklorean. Han baserritarrek gogotsu zaintzen dituzte gure txindorrak eta oso ohikoa da haientzako janaria jartzea lorategi eta baratzetan. Ipar Europan, bestetik, uste izaten zen ume hildakoen gorpuak estaltzen zituztela papargorriek, hoztu ez zitezen, behin beste mundura joanda. Bestetik, Europako beste herri batzuen sinesmenen arabera, purgatorioan zeuden arimak salbatzera joan ohi zen gure txoritxoa. Eta behin bularra erre zuen infernuko sugarrez: geroztik du gorri-gorria, gizaki hilkorroi gogorarazteko zenbateraino arriskatu zuen gugatik, arimak gaitzetik libratzeko.<\/p>\n

Ez da kasualitatea, bestalde, txiroen alde borrokatu zuen iheslari legendarioak \u00abRobin Hood<\/em>\u00bb izena hartzea, ‘basoko txantxangorria’ hain zuzen ere.<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Azkenik, txindorra Gabonen ikurra da hainbat herrialdetan berarengan bat egiten dutelako oparotasun nahiak eta neguak, hots, Gabonen jatorria.<\/p>\n

Egin diezaiegun bada ongietorri aparta aste honetatik aurrera zoriontasuna ekartzera iritsiko zaizkigun txindorrei, sekula ere ahaztu barik zer suposatu izan duten gure kulturan. Matxintxuk txan-txan-txan…<\/em> zoriontsu egin gaitzan<\/em>.<\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Seg\u00fan las creencias populares vascas es a partir de hoy, 11 de noviembre, San Mart\u00edn, cuando comienzan a dejarse ver y cantar como nunca los petirrojos. Son asimismo son portadores de la buena suerte y la abundancia. Era tan arraigada la devoci\u00f3n pagana que les rend\u00edamos que hasta la Iglesia tuvo que generar unas serie … Sigue leyendo Txantxangorriak eta gure zoriontasuna<\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":112,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1544],"tags":[94819,104609,94755,104607,30890,104611,104610,94754,104608],"class_list":["post-1068","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-sin-categoria","tag-creencias-populares","tag-euskal-kultura","tag-matxin","tag-matxintxu","tag-ohiturak","tag-petirrojo","tag-sinesmenak","tag-txantxangorria","tag-txindorra"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1068","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/users\/112"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=1068"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1068\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1083,"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/1068\/revisions\/1083"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=1068"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=1068"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blogs.deia.eus\/arca-de-no-se\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=1068"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}